We beginnen met een voorbeeld:

Jouw vzw maakt melding van illegale lozingen door een nabijgelegen bedrijf. Je plaatst een bericht op sociale media, geeft een interview aan de lokale krant en vraagt een gemeenteraadslid om vragen te stellen. Enkele weken later ontvangt jouw voorzitter een aangetekende brief : het bedrijf dagvaardt jouw vzw wegens laster en eerroof, en eist 75.000 euro schadevergoeding.

Je hebt juridisch waarschijnlijk niets misdaan. Maar de procedure alleen al is voldoende om je bestuur weken te verlammen, duizenden euro's aan advocaatkosten te veroorzaken en leden en vrijwilligers af te schrikken.

Precies dat is de bedoeling. Dit is een SLAPP: een Strategic Lawsuit Against Public Participation, of in het Nederlands: een strategische rechtszaak tegen publieke participatie.

En het overkomt vzw's vaker dan je denkt. Maar er is ook een keerzijde die bestuurders moeten kennen: vzw's kunnen zelf ook als initiatiefnemer van een SLAPP worden beschouwd. En dat heeft voortaan ernstige gevolgen.

De wet: wat, wanneer en waar?

De wet werd op 21 mei 2026 goedgekeurd in de plenaire vergadering van de Kamer van Volksvertegenwoordigers en treedt in werking tien dagen na publicatie in het Belgisch Staatsblad.

De wet zet Richtlijn (EU) 2024/1069 van 11 april 2024 om in Belgisch recht, beter bekend als de "anti-SLAPP-richtlijn".

De bescherming geldt voor zowel nationale als grensoverschrijdende burgerlijke en handelszaken. Strafprocedures vallen vooralsnog buiten het toepassingsgebied.

Wat is een SLAPP precies?

Een SLAPP is geen gewone simpele rechtszaak. Het is een juridisch instrument dat wordt ingezet: niet (alleen) om een inhoudelijk geschil te beslechten, maar vooral om een tegenstander het zwijgen op te leggen. De eiser wil je niet per se verslaan voor de rechtbank, hij wil dat je stopt met je activiteiten, je uitspraken terugtrekt of simpelweg te uitgeput raakt om verder te gaan.

Kenmerken die een SLAPP verraden:

• De schadeclaim is buitensporig in verhouding tot de feiten.
• De eiser is beduidend machtiger dan de verweerder.
• De rechtszaak wordt ingespannen vlak nadat de verweerder kritisch naar buiten trad.
• Het doel lijkt eerder intimidatie dan rechtsherstel.

Concrete voorbeelden: jouw vzw als slachtoffer

Voorbeeld 1 — De milieuvzw: Een natuurvereniging protesteert publiek tegen een bouwproject in een beschermd gebied. De projectontwikkelaar dagvaardt de vzw en haar voorzitter persoonlijk wegens "aanzetting tot economische schade." De rechtszaak sleept jaren aan. De voorzitter trekt zich uiteindelijk terug uit het bestuur.

Voorbeeld 2 — De buurtvereniging: Een buurtcomité publiceert op zijn website een kritisch rapport over de luchtkwaliteit in de buurt van een industriële site. Het betrokken bedrijf stuurt een aanmaning met de eis het rapport offline te halen, gevolgd door een dagvaarding. De kleine vzw heeft geen rechtsbijstandsverzekering en maakt uiteindelijk een minnelijk akkoord met het bedrijf.

Voorbeeld 3 — De sociale vzw: Een vzw die daklozen begeleidt, klaagt publiek de slooppolitiek van een verhuurder aan. Die verhuurder was ook schenker van de vzw. Hij dreigt met een rechtszaak en eist een publieke rechtzetting. De vzw zwijgt, uit vrees de werking in gevaar te brengen.

Voorbeeld 4 — De culturele vzw: Een lokaal theatercollectief brengt een voorstelling over corruptie bij een overheidsopdracht. Een betrokken politicus stuurt een advocatenbrief met de mededeling dat hij overweegt een strafklacht in te dienen wegens eerroof. De voorstelling gaat niet door.

Merk op: in geen van deze voorbeelden wint de eiser noodzakelijk zijn zaak. Het doel was nooit winnen. Het doel was een bepaalde praktijk of mening te doen stoppen.

De keerzijde: jouw vzw als initiatiefnemer van een SLAPP

Een vzw kan zelf ook worden beschouwd als initiatiefnemer van een SLAPP wanneer zij een kennelijk ongegronde of misbruikende procedure instelt tegen iemand die deelneemt aan het publieke debat. Denk aan de volgende situaties:

Voorbeeld 5 — De vzw die een kritische vrijwilliger dagvaardt:  Een sportvereniging is het niet eens met publieke kritiek van een gewezen vrijwilliger over het financieel beheer van de club. De vzw stuurt een advocatenbrief en dreigt met een vordering wegens laster. De vrijwilliger verwijdert zijn berichten uit angst voor een dure procedure. Onder de nieuwe wet riskeert de vzw als SLAPP-initiatiefnemer te worden gekwalificeerd, met integrale kostenveroordeling als gevolg.

Voorbeeld 6 — De vzw die een journalist het zwijgen wil opleggen:  Een grote werkgeversvereniging is ontevreden over een kritisch artikel in een vakblad over haar lobbywerk. Ze dagvaardt de journalist wegens reputatieschade en eist een schadevergoeding van 50.000 euro. De journalist is zelfstandig en heeft geen sterke werkgever achter zich. Onder de nieuwe wet kan de rechter deze procedure als kennelijk ongegrond beschouwen en de volledige verdedigingskosten van de journalist ten laste leggen van de vzw.

Voorbeeld 7 — De vzw die een activistische concurrent aanpakt:  Een erkende natuurvereniging met een sterke positie in het middenveld start een procedure tegen een kleinere actiegroep die haar aanpak publiek bekritiseert. De actiegroep werkt met vrijwilligers en heeft geen juridische buffer. De rechtbank kan oordelen dat hier sprake is van misbruik van procesrecht gericht tegen publieke participatie.

Wat zijn de concrete gevolgen als jouw vzw als SLAPP-initiatiefnemer wordt beschouwd?

De nieuwe wet voorziet in drie directe sancties.

1. Volledige kostenveroordeling. De rechter kan de volledige verdedigingskosten van de wederpartij ten laste leggen van de vzw die de SLAPP heeft ingesteld. Dat gaat veel verder dan de klassieke forfaitaire rechtsplegingsvergoeding en kan oplopen tot tienduizenden euro's.
2. Verhoogde geldboete wegens roekeloos geding. De maximale burgerlijke geldboete voor tergend en roekeloos geding bedraagt voortaan 25.000 euro. Die boete kan door de rechter worden opgelegd bovenop de kostenveroordeling.
3. Reputatieschade. Een veroordeling als SLAPP-initiatiefnemer is geen anonieme aangelegenheid. Vonnissen worden opgenomen in het Centraal register voor beslissingen van de rechterlijke orde en in gepseudonimiseerde vorm publiek gemaakt. Voor een vzw die haar geloofwaardigheid in het maatschappelijk debat hoog in het vaandel draagt, is dat een ernstig risico.

Wat beschermt de wet niet?

De wet is geen absolute bescherming in alle omstandigheden. Enkele nuances die je als bestuurder moet kennen:

• Er is geen automatische erkenning als SLAPP-slachtoffer of als SLAPP-initiatiefnemer.
• De rechter beoordeelt dit steeds geval per geval, met inachtneming van alle betrokken belangen, waaronder ook het recht op toegang tot de rechter van de eiser. Een gewone, te goeder trouw ingestelde vordering — ook al wordt ze verloren — is geen SLAPP.
• Strafprocedures vallen vooralsnog buiten het toepassingsgebied. Wie een strafklacht met burgerlijke partijstelling indient, valt nog niet onder de nieuwe beschermingsregeling. Parlementaire debatten maken duidelijk dat dit een erkende lacune is waaraan mogelijks in de toekomst verder wordt gewerkt.

Wat kan je als vzw-bestuurder nu al doen?

1. Als je zelf wordt geviseerd:

• Documenteer zorgvuldig op welke feitelijke basis je publiek communiceert en bewaar je  bronnen, verslagen en correspondentie.
• Reageer nooit overhaast op een aanmaning: win eerst advies in bij een advocaat. Het FIRM (Federaal Instituut voor de bescherming en de bevordering van de Rechten van de Mens) kan daarbij als aanspreekpunt fungeren en je doorverwijzen naar de juiste ondersteuning.
• Ga ten slotte na of je vzw beschikt over een rechtsbijstandsverzekering die ook procedures dekt waarin je als verwerende partij optreedt.

2. Als je zelf juridische stappen overweegt:

• Stel jezelf altijd eerst de vraag of de procedure die je overweegt een reëel inhoudelijk doel dient.
• Vermijd procedures waarvan het voornaamste effect is dat de wederpartij wordt ontmoedigd om verder deel te nemen aan het publieke debat.
• Laat je vordering vooraf toetsen door een advocaat op het risico van kwalificatie als SLAPP. Bedenk dat de financiële consequenties van een veroordeling als SLAPP-initiatiefnemer aanzienlijk kunnen zijn en de werking van je vzw ernstig kunnen schaden.

3. Voor elk bestuur:

• Leg dit thema voor op de volgende bestuursvergadering.
• Spreek af wie het aanspreekpunt is bij juridische aanmaningen. Zorg voor een intern communicatieprotocol dat bepaalt wie namens de vzw publiek communiceert over gevoelige dossiers.
• Controleer jouw verzekeringspositie. 

Besluit

De nieuwe anti-SLAPP-wet is een belangrijk instrument ter bescherming van het publieke debat in België. Voor vzw's heeft zij een dubbele betekenis: zij biedt bescherming wanneer jouw vereniging wordt geviseerd door machtige partijen die jou het zwijgen willen opleggen, maar zij stelt ook grenzen aan het eigen gebruik van juridische procedures als pressiemiddel.

De wet versterkt een fundamenteel principe: wie deelneemt aan het publieke debat, als journalist, activist, onderzoeker of vereniging , doet dat in een beschermde ruimte. Die ruimte mag niet worden uitgehold door wie over meer juridische en financiële slagkracht beschikt.

Steven Matheï

VZW- en verenigingsexpert

Steven Matheï (°1977) is dé verenigingsexpert in Vlaanderen. Hij en zijn team adviseren kleine en grote VZW’s & feitelijke verenigingen.